Jan Kilian / Johann Kilian (1811-1884) im SKA
Biogram
Kilian, Jan / Kilian, Johann Kilian
* 22. 3. 1811 Delany / Döhlen † 12. 9. 1884 Serbin (Texas/USA)
Farar, basnik, kěrlušer, nawjedowar wupućowarjow do sewjerneje Ameriki.
Syn žiwnosćerja; 1826-31 gymnazij w Budyšinje, 1831-1834 studij teologije w Lipsku; 1834-37 kapłan w Bukecach, 1837-48 farar w Kotecach; z protesta přećiwo germanizaciskej politice cyrkwinskeje a krajneje wyšnosće złoži swoje farske městno a wustupi ze sakskeje krajneje cyrkwje, přesydlenje do Duboho, prědar starolutherskeju wosadow we Wukrančicach a Klětnom.
Jako małobyrgarski utopist widźeše K. wupuć z rosćaceje socialneje a narodneje njeswobody w přesydlenju Serbow do zamórskich krajow. Sam wjedźe 1854 wjetšu skupinu wupućowarjow (561 ludźi) do sewjerneje Ameriki a załoži w Texasu koloniju z mjenom Serbin. Tu wutwori drje serbsku 8rjadownisku šulu a serbsku cyrkwinsku wosadu, tola swój utopiski cil, twarić socialny a narodny »raj boži«, njedocpě. Jeho literarne tworjenje steji hłownje w tradiciji serbskeho nabožinskeho pismowstwa 18. lětstotka. Přez listowanje z J. A. Smolerjom a J. E. Wjelanom wobchowa Kilian kontakt z łužiskimi Serbami. W jeho dźěle pokročowaštaj jeho synaj Gerhard Kilian (* 6. 4. 1852 Wukrančicy, + 12. 9. 1916 Serbin, wot 1873 wučer w Serbinje) a Hermann Kilian (* 26. 12. 1859 Serbin, + 20. 1. 1920 Serbin, tam farar). Z jeju smjerću zasta wužiwanje serbskeje rěče w šuli a cyrkwi Serbina. Bě 1847-52 čłon Maćicy Serbskeje.
WOZJ.: »Spěwarske wjesele aby 28 nowych duchownych spěwow ...«, Budyšin 1846; »To nuzne na-kedźbubranje lutherskich křesćijanow při nětřišim wěrywučenju«, Budyšin 1845; »Trjepena k heli a puć do paradiza«, Budyšin 1844, 1845; »Wjeruwusnajerske pisma aby symbolske knihi«, Wojerecy 1854 (přeł.)
ŽÓ./LIT.: A. Blasig, The Wends of Texas, San Antonio 1954; A. Wjezar, Serbska kolonija w Texasu a jeje wjednik Jan Kilian - Ł 45 (1930), str. 90-91; Bj. Krawc, Jan Kilian.serbski hymnista - Škowrončk ze serbskich honow 1 (1926). str. 21-22; O. Wićaz, Jan Kilian - Předźenak 1927, str. 36-41
Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984
* 22. 3. 1811 Delany / Döhlen † 12. 9. 1884 Serbin (Texas/USA)
Farar, basnik, kěrlušer, nawjedowar wupućowarjow do sewjerneje Ameriki.
Syn žiwnosćerja; 1826-31 gymnazij w Budyšinje, 1831-1834 studij teologije w Lipsku; 1834-37 kapłan w Bukecach, 1837-48 farar w Kotecach; z protesta přećiwo germanizaciskej politice cyrkwinskeje a krajneje wyšnosće złoži swoje farske městno a wustupi ze sakskeje krajneje cyrkwje, přesydlenje do Duboho, prědar starolutherskeju wosadow we Wukrančicach a Klětnom.
Jako małobyrgarski utopist widźeše K. wupuć z rosćaceje socialneje a narodneje njeswobody w přesydlenju Serbow do zamórskich krajow. Sam wjedźe 1854 wjetšu skupinu wupućowarjow (561 ludźi) do sewjerneje Ameriki a załoži w Texasu koloniju z mjenom Serbin. Tu wutwori drje serbsku 8rjadownisku šulu a serbsku cyrkwinsku wosadu, tola swój utopiski cil, twarić socialny a narodny »raj boži«, njedocpě. Jeho literarne tworjenje steji hłownje w tradiciji serbskeho nabožinskeho pismowstwa 18. lětstotka. Přez listowanje z J. A. Smolerjom a J. E. Wjelanom wobchowa Kilian kontakt z łužiskimi Serbami. W jeho dźěle pokročowaštaj jeho synaj Gerhard Kilian (* 6. 4. 1852 Wukrančicy, + 12. 9. 1916 Serbin, wot 1873 wučer w Serbinje) a Hermann Kilian (* 26. 12. 1859 Serbin, + 20. 1. 1920 Serbin, tam farar). Z jeju smjerću zasta wužiwanje serbskeje rěče w šuli a cyrkwi Serbina. Bě 1847-52 čłon Maćicy Serbskeje.
WOZJ.: »Spěwarske wjesele aby 28 nowych duchownych spěwow ...«, Budyšin 1846; »To nuzne na-kedźbubranje lutherskich křesćijanow při nětřišim wěrywučenju«, Budyšin 1845; »Trjepena k heli a puć do paradiza«, Budyšin 1844, 1845; »Wjeruwusnajerske pisma aby symbolske knihi«, Wojerecy 1854 (přeł.)
ŽÓ./LIT.: A. Blasig, The Wends of Texas, San Antonio 1954; A. Wjezar, Serbska kolonija w Texasu a jeje wjednik Jan Kilian - Ł 45 (1930), str. 90-91; Bj. Krawc, Jan Kilian.serbski hymnista - Škowrončk ze serbskich honow 1 (1926). str. 21-22; O. Wićaz, Jan Kilian - Předźenak 1927, str. 36-41
Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984
Zum Nachlass / Inventar
Ein Nachlass von Jan Kilian ist im SKA nicht vorhanden. Das vorliegende Inventar verzeichnet einzelne Dokumente von Kilian und seiner Gemeinde sowie Material über ihn in den Beständen des SKA.
| Jan Kilian in den Beständen des SKA | |
| MS VIII/21 A | Sammlung Sorbische Wörter und Redensarten von Jan Kilian, 1844 |
| MS XLVIII/2 H | Über den Begründer der sorbischen Gemeinde der Preußischen altlutherischen Kirche, Jan Kilian, 1922 (Nachlass Matej Urban (1846-1931)/Angelegenheiten der Preußischen altlutherischen Kirche in der sorbischen Lausitz 1833-1930) |
| MS XLVIII/5 B | Bearbeitung von 15 Kilianschen Volksliedern (Nachlass Matej Urban (1846-1931) |
| ZM XX/11 P | Religiöse Lieder und Hymnen 1886-1939 enthält u. a.: Textblatt des Liedes „Próstwa [Bitte]“ von Jan Kilian (Nachlass Bjarnat Krawc (1861-1948) |
| ZM XX/10/2 F | 42 zweistimmige sorbische Lieder und 9 bearbeitete Lieder von Jan Kilian (Nachlass Bjarnat Krawc (1861-1948) |
| ZM XX/17 B | Aus dem Musikschaffen Jan Kilians (Nachlass Bjarnat Krawc (1861-1948) |
| ISL XXXI/3 A | Liedkompositionen Jan Kilians in der Bearbeitung von Bjarnat Krawc, 1926 (Nachlass Pawoł Lubjenski) |
| ZM XXXVIII/21 A | „Jan Kilian“ in der enzyklopädische Sammlung über sorbische und um die Sorben verdiente Personen (Nachlass Ota Wićaz (1874-1952) |
| ZM XXXVIII/54 D | Vortrag über Jan Kilian, den Gründer von Serbin (Nachlass Ota Wićaz (1874-1952) |
| ZM XXXVIII/54 E | Briefe und andere Schriften Jan Kilians, 1852-1870 enthält auch: Kirchenlied von Jan Kilian (Kopie aus einem amerikanischen Archiv [Zugabe November 2000]) (Nachlass Ota Wićaz (1874-1952) |
| MZb XIII/16 E | Standesamtliche Eintragung von Jan Kilian 1842 in Kotitz (Sorbisches Kirchenwesen/Parochien und Kirchen 1638-1970) |
| MZb XIII/20 A | Gereimte Ansprache von Pfarrer Jan Kilian beim Hebefest des Kirchbaues, 1859 (Parochialangelegenheiten der sorbischen ev.-luth. Kirche zu Serbin (Texas) 1857-1908) |
| MZb XIII/20 B | Personenstandseintragungen von Jan Kilian, Serbin, 1867-70 (Parochialangelegenheiten der sorbischen ev.-luth. Kirche zu Serbin (Texas) 1857-1908) |
| MZb XIII/20 C | Jan Kilian über Auseinandersetzungen in Fragen der Nationalität und Sprache, 1869 (Parochialangelegenheiten der sorbischen ev.-luth. Kirche zu Serbin (Texas) 1857-1908) |
| MZb XIX/3 D/2 | Brief von Jan Kilian an Rudolf Rychtar, 1873/74 |
| MZb XIX/3 K | Brief von Kito Stempel an Jan Kilian (Kopie), 1852 |
| AS XI/11.1 I | Artikel über Pfarrer Jan Kilian in der Zeitschrift „Der Lutheraner“ (Kopien), 1855 |
| FP /K 14 | Porträtfotografie Jan Kilian |
| Weitere Bestände mit eventuell relevantem Material | |
| MZb XIII/ 20, MZb XIII/ 21 |
Sorbische ev.-luth. Kirche zu Serbin (Texas) |
| AS XI/ 11.1 | Archivalische Sammlungen (nach 1945) / Sorben in Übersee/Amerika |
| ZM XXXVIII/ 54 | Nachlass Ota Wićaz (1874-1952): Materialsammlung zur überseeischen Emigration |
30.7.–17.8.2012 in Bautzen
Ludwig Elle: Sorbische Interessenvertretung in Vergangenheit und Gegenwart
Fabian Kaulfürst: Studije k rěči Michała Frencla
SORBISCHES INSTITUT - SERBSKI INSTITUT | Bahnhofstraße/Dwórnišćowa 6 | D-02625 Bautzen/Budyšin