Jan Skala / Johann Skala (1889-1945) im SKA
Biogram
Skala, Jan / Skala, Johann Pseudonym: Luboměr, Serbomił, Kukowski, Ahaswer, Jan Lipski
* 17. 6. 1889 Njebjelčicy / Nebelschütz † 22. 1. 1945 Dziedzice
Nowinar, basnik, narodny prócowar, narodnostny politikar.
Syn dźěłaćerja, bratr Jurja Skale; ludowa šula w Pančicach, 1901 preparanda na Katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje; chudoby dla njemóžeše studować, keramiski dźěłaćer w Kamjencu a wokolinje, wopyta wječorne kursy, zo by sej přiswojił powšitkowne zdźěłanje, 1916-18 wojak, 1919-20 sobuzałožićel a redaktor Serbskeho Dźenika w Běłej Wodźe, sobudźěło w redakciji Serbskich Nowin, 1921-24 redaktor nowiny Prager Presse w Praze, 1924 nawrót do Budyšina, tu pak njenamaka w Serbskich Nowinach za swoje politiske plany zrozumjenje, přesydlenje do Berlina, tam kónc 1924 w słužbje Zwjazka Polakow w Němskej, 1925-36 redaktor časopisa Kulturwehr (spočatnje pod titlom Kulturwille), 1935 njedósta wot fašistiskich organow dowolnosć za dalše žurnalistiske dźěło, přesydlenje do Budyšina, zo by tu Domowinske dźěło podpěrał, wosta pak dale w słužbje Polakow, 1938 wot gestapo zajaty a nimale lěto w škitnej jatbje, 1939-43 dźěło we wšelakich priwatnych předewzaćach w Budyšinje a Berlinje, dokal so znowa přesydli, 1943 wućeknjenje z Berlina do Dziedzic, dźěło w zawodźe w Namysłowje, zahiny po přichadźe sowjetskeho wójska na tragiske wašnje.
S. wobdźěli so aktiwnje na serbskim narodnym hibanju we Weimarskej dobje. Běše w prěnim rjedźe politiski redaktor, zastupowaše socialne a narodne zajimy serbskeho luda. Žadaše sej mj. dr. přewjedźenje zemskeje reformy, krutu organizaciju ratarskich drustwow, organizowanje serbskich rjemjeslnikow, serbskeje domjaceje industrije a serbskeho dźěłaćerstwa, serbske šule a wukubłanje serbskich dźěći w maćernej rěči. Wuznawaše so k Nowemberskej rewoluciji a k Weimarskej republice. Załoži 1920 hromadźe z Hajnom Hantšom-Slepjanskim za wólby do reichstaga Łužisku ludowu stronu, kotraž pak njeje dóstała za mandat trěbnu ličbu hłosow. Swoje politiske nahlady zhorny w brošurce »Wo serbskich prašenjach« (Praha 1922). Tutón program je pozdźišo dale rozwił, wudospołnjał a z toho wurosćace prawa a winowatosće ze wšej raznosću zastupował a zakitował, wosebje w Kulturwehr, němskorěčnym měsačniku za mjeńšinowe prašenja. Doraznje zastupowaše zajimy narodnych mjeńšinow w Němskej, wjele městna wěnowaše tež serbskim naležnosćam. Ze swojimi realistiskimi nastawkami a rozprawami wo mjeńšinowych prašenjach w Němskej a tež we wšěch druhich europskich statach sej zdoby we wukraju připóznaće a nahladnosć. Wobdźěli so wjacekróć na mjeńšinowych kongresach w Genfje (1925-1927). Politiske nastawki w Kulturwehr a w Serbskich Nowinach, wosebje pak zhromadny spis z Juliusom Bogenseeom »Die nationalen Minderheiten im Deutschen Reich und ihre rechtliche Situation« (Berlin 1929) zbudźichu pola němskich šowinistow pohóršk, dokelž kritizowaše před wšěm swětom jich politiku přećiwo mjeńšinam w Němskej. Spis »Die Lausitzer Sorben« (Berlin 1923) a jeho přełožk -> J. Pátoweho dźěła »Aus dem kulturellen Leben der Lausitzer Sorben nach dem 1. Weltkrieg« (Bautzen 1930) běštej načasnej a skutkownej wotmołwje na šćuwańcu přećiwo Serbam. S. měješe wuske kontakty ze zastupjerjemi lěwicarskeje němskeje byrgarskeje inteligency wokoło časopisa Weltbühne, wosebje z Carlom von Ossietzkim. S. běše tež basnik a spisowaćel. Prěnje basnje wozjewi 1910 w časopisu Łužica. Hłownej motiwaj běštej patriotizm a lubosć k domiznje. W swojim nakładźe wuda zběrce pěsni »Srjódki« (Budyšin 1920), kiž su cyle w stilu -> J. Barta-Ćišinskeho, a »Škrě« (Budyšin 1923), kotrež su hižo samostatniše a so woznamjenjeja přez intimno-erotiski charakter. Pozdźišo pak pisaše jenož hišće składnostne basnje. Jeho powědančko »Stary Šymko« (SN 1924, Budyšin 1953) słuša do najwyšich wukonow serbskeje nowelistiki.
Bě wot 1912 čłon Maćicy Serbskeje. Domowina da jemu w dorozumjenju z radu města dnja 1. 9. 1965 pomnik w Namysłowje stajić.
DALŠE WOZJ.: »Mój sokoł«. Wuběrk basnjow a prozy, Budyšin 1962
ŽÓ./LIT.: J. Cyž, Razny antifašist a politiski prócowar - Nd 2, 2, 10. 1. 1948; M. Nowak-Njechorński, Jedyn z njenarunajomnych - Nd 3, 69, 18. 3. 1949; J. Cyž, Zum Ringen Jan Skalas für die Rechte der Sorben in den Jahren 1926 bis 1930 - Lp B 23/2 (1976), str. 183-188
Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984
* 17. 6. 1889 Njebjelčicy / Nebelschütz † 22. 1. 1945 Dziedzice
Nowinar, basnik, narodny prócowar, narodnostny politikar.
Syn dźěłaćerja, bratr Jurja Skale; ludowa šula w Pančicach, 1901 preparanda na Katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje; chudoby dla njemóžeše studować, keramiski dźěłaćer w Kamjencu a wokolinje, wopyta wječorne kursy, zo by sej přiswojił powšitkowne zdźěłanje, 1916-18 wojak, 1919-20 sobuzałožićel a redaktor Serbskeho Dźenika w Běłej Wodźe, sobudźěło w redakciji Serbskich Nowin, 1921-24 redaktor nowiny Prager Presse w Praze, 1924 nawrót do Budyšina, tu pak njenamaka w Serbskich Nowinach za swoje politiske plany zrozumjenje, přesydlenje do Berlina, tam kónc 1924 w słužbje Zwjazka Polakow w Němskej, 1925-36 redaktor časopisa Kulturwehr (spočatnje pod titlom Kulturwille), 1935 njedósta wot fašistiskich organow dowolnosć za dalše žurnalistiske dźěło, přesydlenje do Budyšina, zo by tu Domowinske dźěło podpěrał, wosta pak dale w słužbje Polakow, 1938 wot gestapo zajaty a nimale lěto w škitnej jatbje, 1939-43 dźěło we wšelakich priwatnych předewzaćach w Budyšinje a Berlinje, dokal so znowa přesydli, 1943 wućeknjenje z Berlina do Dziedzic, dźěło w zawodźe w Namysłowje, zahiny po přichadźe sowjetskeho wójska na tragiske wašnje.
S. wobdźěli so aktiwnje na serbskim narodnym hibanju we Weimarskej dobje. Běše w prěnim rjedźe politiski redaktor, zastupowaše socialne a narodne zajimy serbskeho luda. Žadaše sej mj. dr. přewjedźenje zemskeje reformy, krutu organizaciju ratarskich drustwow, organizowanje serbskich rjemjeslnikow, serbskeje domjaceje industrije a serbskeho dźěłaćerstwa, serbske šule a wukubłanje serbskich dźěći w maćernej rěči. Wuznawaše so k Nowemberskej rewoluciji a k Weimarskej republice. Załoži 1920 hromadźe z Hajnom Hantšom-Slepjanskim za wólby do reichstaga Łužisku ludowu stronu, kotraž pak njeje dóstała za mandat trěbnu ličbu hłosow. Swoje politiske nahlady zhorny w brošurce »Wo serbskich prašenjach« (Praha 1922). Tutón program je pozdźišo dale rozwił, wudospołnjał a z toho wurosćace prawa a winowatosće ze wšej raznosću zastupował a zakitował, wosebje w Kulturwehr, němskorěčnym měsačniku za mjeńšinowe prašenja. Doraznje zastupowaše zajimy narodnych mjeńšinow w Němskej, wjele městna wěnowaše tež serbskim naležnosćam. Ze swojimi realistiskimi nastawkami a rozprawami wo mjeńšinowych prašenjach w Němskej a tež we wšěch druhich europskich statach sej zdoby we wukraju připóznaće a nahladnosć. Wobdźěli so wjacekróć na mjeńšinowych kongresach w Genfje (1925-1927). Politiske nastawki w Kulturwehr a w Serbskich Nowinach, wosebje pak zhromadny spis z Juliusom Bogenseeom »Die nationalen Minderheiten im Deutschen Reich und ihre rechtliche Situation« (Berlin 1929) zbudźichu pola němskich šowinistow pohóršk, dokelž kritizowaše před wšěm swětom jich politiku přećiwo mjeńšinam w Němskej. Spis »Die Lausitzer Sorben« (Berlin 1923) a jeho přełožk -> J. Pátoweho dźěła »Aus dem kulturellen Leben der Lausitzer Sorben nach dem 1. Weltkrieg« (Bautzen 1930) běštej načasnej a skutkownej wotmołwje na šćuwańcu přećiwo Serbam. S. měješe wuske kontakty ze zastupjerjemi lěwicarskeje němskeje byrgarskeje inteligency wokoło časopisa Weltbühne, wosebje z Carlom von Ossietzkim. S. běše tež basnik a spisowaćel. Prěnje basnje wozjewi 1910 w časopisu Łužica. Hłownej motiwaj běštej patriotizm a lubosć k domiznje. W swojim nakładźe wuda zběrce pěsni »Srjódki« (Budyšin 1920), kiž su cyle w stilu -> J. Barta-Ćišinskeho, a »Škrě« (Budyšin 1923), kotrež su hižo samostatniše a so woznamjenjeja přez intimno-erotiski charakter. Pozdźišo pak pisaše jenož hišće składnostne basnje. Jeho powědančko »Stary Šymko« (SN 1924, Budyšin 1953) słuša do najwyšich wukonow serbskeje nowelistiki.
Bě wot 1912 čłon Maćicy Serbskeje. Domowina da jemu w dorozumjenju z radu města dnja 1. 9. 1965 pomnik w Namysłowje stajić.
DALŠE WOZJ.: »Mój sokoł«. Wuběrk basnjow a prozy, Budyšin 1962
ŽÓ./LIT.: J. Cyž, Razny antifašist a politiski prócowar - Nd 2, 2, 10. 1. 1948; M. Nowak-Njechorński, Jedyn z njenarunajomnych - Nd 3, 69, 18. 3. 1949; J. Cyž, Zum Ringen Jan Skalas für die Rechte der Sorben in den Jahren 1926 bis 1930 - Lp B 23/2 (1976), str. 183-188
Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984
Zum Nachlass / Inventar
Von Jan Skala ist kein Nachlass erhalten. Das vorliegende Inventar verzeichnet Dokumente von Jan Skala in den Beständen des SKA, hauptsächlich Briefe, wie auch von Dritten erstelltes Material über ihn.
| Persönliches und Korrespondenz | |
| MS XIX/ 5 F | Maßnahmen staatlicher Instanzen gegen Jan Skala und die Zeitschrift „Kulturwehr“, 1935-1936 |
| NEU 226 A | Anfragen von Jan Skala für den für Redakteure zu erbringenden Arienachweis, 1936; Anerkennung Jan Skalas als Opfer des Faschismus, 1946 |
| NEU 226 B | Kopien aus anderen Archiven zu Skalas dänischen Kontakten (Briefe an Ernst Christiansen und Jacob Kronika sowie Brief von Julius Bogensee an Skala) |
| MS XXXII/ 4 L | Zuschriften von Jan Skala an Arnošt Holan, 1921 (Nachlass Arnošt Holan) |
| MS XLVIII/ 10 W | Zuschrift von Jan Skala an Matej Urban, 1923 (Nachlass Matej Urban) |
| ZM I/ 11 Ak | Zuschriften von Jan Skala an Arnošt Bart, 1920-1930 (Nachlass Arnošt Bart) |
| ZM XXIII/ 19 L | Zuschriften von Jan Skala an Arnošt Muka (in der Abschrift von Mikławš Krječmar), 1915-1932 (Nachlass Mikławš Krječmar) |
| ZM XXIII/ 30 W | Zuschriften von Jan Skala an Mikławš Krječmar, 1927-1937 (Nachlass Mikławš Krječmar) |
| ZM XXVIII/ 8 Ak | Zuschriften von Jan Skala an Jakub Lorenc-Zalěski, 1920-1930 (Nachlass Jakub Lorenc-Zalěski) |
| ZM XXX/ 5 J | Zuschriften von Jan Skala an Michał Nawka, 1941 (Nachlass Michał Nawka) |
| ZM XXXVIII/ 64 E | Zuschriften von Jan Skala an Ota Wićaz, 1921-1935 (Nachlass Ota Wićaz) |
| ZM XLI/ 12 H | Zuschriften von Jan Skala an Fryco Latk, 1919-1920 (Nachlassfragment Fryco Latk-Nowsański (1890-1983) |
| MZb XIX/ 3 I | Zuschriften von Jan Skala an G. Janata, 1928-1936 (Korrespondenzsammlung) |
| AS XII/ 1 I | Zuschriften von Jan Skala an Kristian Pavel Lanštják, 1921, 1923 (Korrespondenzsammlung) |
| N VII/ 304 | Zuschriften von Jan Skala an Měrćin Nowak-Njechorński (Nachlass Měrćin Nowak-Njechorński) |
| N XIII/ 9 | Zuschriften von Jan Skala an Bogumił Šwjela (Depositum Frido Mětšk / Sorbische Dokumente) |
| D I/ 8 H | Zuschriften von Jan Skala an die Domowina resp. den Vorsitzenden der Domowina Pawoł Nedo, 1934-1937 (Domowina vor 1945) |
| Gedichte und Vertonungen seiner Gedichte | |
| ZM XX/ 10 K | Vertonung von Skalas Gedichten: „Wosud“ [Schicksal], einstimmiges Lied mit Klavierbegleitung; 1932 (Nachlass Bjarnat Krawc) |
| ZM XX/ 11 P | Liedtext „Na wěčnosć“ von Jan Skala (Nachlass Bjarnat Krawc) |
| ZM XXXVIII/ 42 C | Sammlung von Jan Skalas Jugendgedichten (Nachlass Ota Wićaz) |
| MZb I/ 14 B | Notenmaterial sorbischer Komponisten für Gesangsveran-staltungen, u. a. von Gustav Wowčerk auf den Text „Maćer“ [Mutter] von Jan Skala (Musik-Abteilung der Maćica Serbska) |
| MZb IX/ 1 H | Zbigniew Gajewskis Übertragungen von Gedichten sorbischer Lyriker, u. a. von Jan Skala, 1963-1964 |
| MZb XX/ 19 H | Drei Gedichte von Jan Skala, 1924-1925 |
| N VII/ 26 | Manuskripte anderer Autoren, vor allem Aufsätze und Gedichte, u. a. von Jan Skala (Nachlass Měrćin Nowak-Njechorński) |
| Über Jan Skala | |
| ZM XXIII/ 22 G | Forschungen von Mikławš Krječmar über Jan Skala (Nachlass Mikławš Krječmar / Forschungen über sorbische Kulturschaffende) |
| ZM XXXVIII/ 24 I | „Jan Skala“ in der enzyklopädischen Sammlung über sorbische und um die Sorben verdiente Personen von Ota Wićaz (Nachlass Ota Wićaz) |
| AS I/ 24 C | Kahle, Ludwig (Kola, Ludwik): Das Leben und Wirken des sorbischen Journalisten Jan Skala und sein Kampf um die Rechte des sorbischen Volkes, Leipzig 1957 (Sammlung von Diplomarbeiten u. Dissertationen) |
| AS I/ 42 A | Kuberski, Leszek: Jan Skala 1889-1945. Biografia polityczna, Opole 1988 (Sammlung von Diplomarbeiten u. Dissertationen) |
| AS I/ 45 A | Čornakec (Pawlikowa), Andrea: Jan Skala – wotkrywanje fašistiskeje demagogije w jeho časopisu “Kulturwehr”, Lipsk 1990 (Sammlung von Diplomarbeiten u. Dissertationen) |
| ISL XXV/ 14 C/ D | Forschungen zu Jan Skala von Pawoł Nowotny (Nachlass Jurij Młynk / Geschichte des sorbischen Schrifttums) |
| ISL XXV/ 14 E | Bemerkungen von Pawoł Nowotny zu den Forschungen über Jan Skala, 1969 (Nachlass Jurij Młynk / Geschichte des sorbischen Schrifttums) |
| N IV/ 4 A | Korrespondenz von Dr. Jan Cyž mit der Familie von Jan Skala (Else Skala, Georg Skala, Liselotte Kroh) (Nachlass Dr. Jan Cyž) |
| N IV/ 15 D | Aufsätze, Publikationen und Ansprachen von Dr. Jan Cyž über Jan Skala enthält auch: Korrespondenz mit der Familie Skalas(Nachlass Dr. Jan Cyž) |
| N XIV/ 2 | Vorschlag für eine Studie über Jan Skala (Vorlass Hartmut Zwahr) |
| Fotografien | |
| TCD 32 | Veranstaltung zum 60. Todestag von Jan Skala 2005 in Namysłow – Ansprache und Fotografien |
| FG III/ b 12, FZ I/ b 015 |
Weihnachtstreffen 1934 in Schleife: von rechts nach links: 1. P. Nedo, 2. P. Lorenc, 3. Jan Skala, 4. Jakub Lorenc-Zalěski, 5. Kurt Pětř |
| FG III/ b 15 | Weihnachtstreffen 1934 in Schleife bei Fam. Lorenc: v. links: Kurt Pětř, Jakub Lorenc-Zalěski, Kata Lorenc, Jan Skala, Pawoł Lorenc und Pawoł Nedo |
| FG IX/ f 57d, e | Grabmal von Jan Skala |
| FH 3218 FH 3219 |
Fotografie der Büste von Jan Skala in Namysłow von Rudolf Enderlein (Fotoarchiv / Sammlung Kurt Heine) |
| FH 44863, FH 44864, FH 44871 |
Fotografien von Gedenkveranstaltungen für Jan Skala in Nebelschütz (Fotoarchiv / Sammlung Kurt Heine) |
| FP / S 19 | Porträt- und Familienfotografien von Jan Skala sowie von Gedenkveranstaltungen in Namysłow |
| FZ I/ h 9 | Dr. Jan Cyž mit Freunden, u. a. Jan Skala mit Frau und Tochter; ca. 1920 (Fotoarchiv / Fotografischer Nachlass Dr. Jan Cyž) |
30.7.–17.8.2012 in Bautzen
Ludwig Elle: Sorbische Interessenvertretung in Vergangenheit und Gegenwart
Fabian Kaulfürst: Studije k rěči Michała Frencla
SORBISCHES INSTITUT - SERBSKI INSTITUT | Bahnhofstraße/Dwórnišćowa 6 | D-02625 Bautzen/Budyšin